काठमाडौं । नेपाली बजारमा घर तथा पूर्वाधार निर्माणका मुख्य आधार मानिने सिमेन्ट र फलामको डन्डीको मूल्यमा उल्लेख्य गिरावट आएको छ । तर, मूल्य घट्नुको कारण बजार चलायमान भएर नभई समग्र निर्माण क्षेत्रमा आएको चरम शिथिलता र मागमा भएको भारी कटौती हो । देशको अर्थतन्त्रमा मन्दीको असर कायमै रहँदा र सरकारी विकास खर्च निराशाजनक हुँदा निर्माण सामग्रीको खपत इतिहासकै न्यून बिन्दुमा झरेको छ, जसका कारण उद्योगीहरू मूल्य घटाउन बाध्य भएका छन् ।
नेपाल निर्माण व्यवसायी महासंघका महासचिव शिवहरि घिमिरेका अनुसार विगतमा प्रतिबोरा करिब ८०० रुपैयाँसम्म पुगेको सिमेन्टको मूल्य अहिले घटेर ६०० रुपैयाँको हाराहारीमा कायम भएको छ । यस्तै, डन्डीको मूल्यमा पनि ठूलो गिरावट आएको छ । केही समयअघिसम्म प्रतिकेजी ११५ रुपैयाँसम्म पुगेको डन्डीको मूल्य अहिले २९ रुपैयाँले ओरालो लागेर ८६ रुपैयाँमा झरेको छ । बजारमा माग शून्यप्रायः भएपछि उत्पादकहरूले उत्पादन कटौती गर्दा र मौज्दात सामान सस्तोमा फाल्न खोज्दा यो स्थिति सिर्जना भएको हो । अर्घाखाँची सिमेन्टको उदाहरण हेर्ने हो भने पनि अहिले बजारको वास्तविक चित्र छर्लङ्ग हुन्छ । कम्पनीका सेल्स हेड शंकर ढकालका अनुसार बजारमा पहिलेको जस्तो माग नभएकै कारण सिमेन्टको मूल्य बोरामा झन्डै एक सय रुपैयाँले घटाउनुपरेको हो । हाल उनीहरूको ओपीसी सिमेन्ट प्रतिबोरा ५ सय ९६ रुपैयाँ र पीपीसी सिमेन्ट ७ सय ६ रुपैयाँमा बिक्री भइरहेको छ ।
सामान्यतया जेठ र असार महिना विकास निर्माणका कार्यहरू तीव्र हुने र निर्माण सामग्रीको खपत उच्च भई मूल्य बढ्ने ‘पिक सिजन’ हो । तर यस वर्ष आयोजनाहरूमा काम हुन नसक्दा र बजार पूर्ण रूपमा सुस्ताउँदा व्यवसायीहरूको बुझाइमा निर्माण कार्य ठप्प हुनु नै मूल्य घट्नुको मुख्य कारण बनेको छ । मूल्य घटे पनि बजारमा नयाँ निर्माण कार्य भने ठप्प जस्तै छ । महासंघका महासचिव घिमिरेका अनुसार हाल देशमा समग्र राष्ट्रिय गौरवका र अन्य विकास आयोजनाहरूको निर्माण कार्य मात्र १२ प्रतिशतको हाराहारीमा भइरहेको छ । बाँकी ८८ प्रतिशत काम ठप्प हुनुले राज्यको पुँजीगत खर्चको दयनीय अवस्थालाई देखाउँछ । असार मसान्त नजिकिएकाले केही ठेक्काहरूको म्याद थप गर्न वा भुक्तानी लिनका लागि कागजी प्रक्रिया मिलाउन मात्रै फिल्डमा थोरै मात्रामा काम देखिने गरेको उनले बताए । यसरी आयोजनाहरू सुस्त हुनुमा सरकारले समयमै निर्माण व्यवसायीहरूको अर्बौं रुपैयाँ बराबरको भुक्तानी (बिल पास) नगर्नु पनि एउटा प्रमुख कारण हो, जसले गर्दा बजारमा तरलताको अभाव भई निर्माण शृङ्खला नै टुटेको छ ।
यसैगरी, नेपाल जग्गा तथा आवास विकास महासंघका अध्यक्ष विष्णुप्रसाद घिमिरे निर्माण सामग्रीको मूल्य घट्नुलाई रियल एस्टेट क्षेत्रका लागि एक सकारात्मक संकेतका रूपमा लिन्छन् । डन्डी र सिमेन्टको मूल्य घट्दा घर निर्माण लागत कम हुने र यसले अन्ततः उपभोक्ता तथा समग्र रियल एस्टेट व्यवसायलाई फाइदा पुग्ने उनको भनाइ छ । तर, यो गिरावट केही समयका लागि मात्र आएको क्षणिक मन्दीको सूचक हो कि दीर्घकालीन रूपमा लागत सस्तो भएको हो भन्ने कुराले विशेष अर्थ राख्ने उनको तर्क छ । हालको बजार प्रवृत्ति हेर्दा हाउजिङ र अपार्टमेन्टभन्दा पनि व्यक्तिगत व्यवसायीहरूले बनाएका एकल घरहरूको बिक्री अलि राम्रो रहेको घिमिरेले जानकारी दिए । विशेष गरी महाभूकम्पपछि उपभोक्ताहरू सचेत भएकाले भूकम्प प्रतिरोधी मापदण्ड पूर्ण रूपमा पालना गरेर बनाइएका घरहरूमा ग्राहकको आकर्षण बढेको उनको अनुभव छ । घिमिरेले अब व्यक्तिगत रूपमा विना कुनै दर्ता घर बनाएर बेच्ने अनौपचारिक प्रक्रियालाई निरुत्साहित गर्दै कम्पनीमार्फत संस्थागत र व्यावसायिक रूपमा मात्र रियल एस्टेट कारोबार गर्नुपर्नेमा जोड दिए । सरकारले उचित नियम र कानुनी दायरा बनाएर कम्पनीमार्फत मात्र घरजग्गाको काम गर्ने व्यवस्था मिलाए यो क्षेत्र अझ व्यवस्थित, पारदर्शी र सुरक्षित हुने दाबी उनले गरे ।
एकतर्फ भवन निर्माण सामग्री सस्तो भइरहँदा अर्कोतर्फ सडक पूर्वाधार निर्माणमा अत्यावश्यक मानिने बिटुमिन (अलकत्रा) को भने बजारमा चरम हाहाकार मच्चिएको छ, जसले गर्दा सडक कालोपत्रे गर्ने मुख्य सिजनमै विकास निर्माणका आयोजनाहरू गम्भीर रूपमा प्रभावित हुन पुगेका छन् । पहिले ७४ रुपैयाँ प्रतिलिटर रहेको बिटुमिनको मूल्य हाल अनपेक्षित रूपमा बढेर १६० देखि १६५ रुपैयाँ पुगेको छ र यो मूल्य पुनः बढ्ने बलियो संकेत देखिएको छ । व्यवसायीहरूका अनुसार केही समयअघि मात्रै अन्तर्राष्ट्रिय बजारको प्रभावका कारण यसको मूल्य प्रतिकेजी १८० देखि १८२ रूपैयाँसम्म पुगेको थियो । हाल बजारमा बिटुमिनको नयाँ मौज्दात अर्थात् स्टक शून्य छ र अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा मूल्य अस्थिर भएकाले फाइनान्स कम्पनीहरूले आयातका लागि नयाँ रेट दिन सकेका छैनन्, जसका कारण आपूर्ति प्रणाली पूर्ण रूपमा ठप्प जस्तै छ ।
यो मूल्यवृद्धिको पछाडि इन्धनको आकासिँदो मूल्य पनि जोडिएको छ । पेट्रोलियम पदार्थको मूल्य वृद्धिसँगै ढुवानी भाडा अत्यधिक बढेको छ । डिजेल र पेट्रोलको मूल्य बढेका कारण ढुवानी व्यवसायीहरूले ढुवानी शुल्क बढाउँदा बिटुमिनको लागत मूल्य झनै महँगो पर्न गएको नेपाल बिटुमिन तथा ब्यारेल उद्योगले जनाएको छ । सिमेन्ट र डन्डी जस्ता देशभित्रै उत्पादन हुने सामग्रीको मूल्यमा केही गिरावट आए पनि पूर्ण रूपमा आयातमा निर्भर रहनुपर्ने बिटुमिनको मूल्य भने उच्च नै रहेको व्यवसायीहरूको भनाइ छ ।
यस संकटको मुख्य कडी भारतको आन्तरिक बजार र त्यहाँको निर्यात नीतिसँग जोडिएको छ । नेपालले मुख्य रूपमा भारतका विभिन्न रिफाइनरीहरूबाट बिटुमिन आयात गर्दै आएकोमा हाल भारतमै यसको चरम अभाव देखिन थालेको नेपाल बिटुमिन तथा ब्यारेल उद्योगले जनाएको छ । भारत सरकारले आफ्नै देशका राष्ट्रिय राजमार्ग र पूर्वाधार विकासलाई प्राथमिकता दिँदा त्यहाँ पनि सडक निर्माणको चापका कारण बिटुमिन आपूर्तिमा गम्भीर ढिलाइ भइरहेको छ । भारतले आफ्नै देशको आन्तरिक माग धान्न नसक्ने अवस्था आएमा नेपालतर्फको निर्यात पूर्ण रूपमा बन्द हुन सक्ने चिन्ता नेपाली व्यवसायीहरूले व्यक्त गरेका छन् । यदि यसो भएमा नेपालको सडक सञ्जाल विस्तारको काम पूर्ण रूपमा रोकिने खतरा छ ।
चालु आर्थिक वर्षको अन्त्य अर्थात् असार मसान्त नजिकिँदै गर्दा निर्माण व्यवसायीहरूलाई जसरी पनि काम सक्नै पर्ने र बजेट फ्रिज हुनबाट जोगाउनुपर्ने कानुनी एवं व्यावहारिक दबाब छ । समयमै काम नसकिए धेरै ठेक्काहरू तोडिने र धरौटी जफत हुने अवस्थामा पुगेका कारण निर्माण व्यवसायीहरू बजारमा जति महँगो मूल्य तिरेर वा ऋण र उधारोमा भए पनि बिटुमिन खोजिरहेको गुनासो गरिरहेका छन् । तर बजारमा सामान नै उपलब्ध नहुँदा उनीहरू असहाय बनेका छन् । यही अन्योलता, सरकारी ढिलासुस्ती र मूल्यवृद्धिको विरोधमा कतिपय व्यवसायीले देशव्यापी रूपमा ‘कन्स्ट्रक्सन होलिडे’ समेत घोषणा गरी स्वेच्छिक रूपमा काम रोकेका कारण पनि बजार थप प्रभावित भएको बताइएको छ । यसै पृष्ठभूमिमा, आयातमा रहेको परनिर्भरता अन्त्य गर्नका लागि नेपालमै बिटुमिन उत्पादन गर्ने वा कच्चा पदार्थ ल्याएर रिफाइनरी प्लान्ट स्थापना गर्ने विषयमा पनि नीतिगत तहमा चर्चा र बहस सुरु भएको छ, तर ठोस कार्ययोजना बन्न नसक्दा तत्कालका लागि भने निर्माण क्षेत्र इतिहासकै कठिन मोडबाट गुज्रिरहेको छ ।
