भारत र चीनले नेपालको आधिकारिक नक्सामा समेटिएको लिपुलेक भन्ज्याङबाट पुनः सीमा व्यापार सुरु गर्ने तयारी गरेका छन्। करिब ६ वर्षदेखि बन्द रहेको उक्त नाका सन् २०२६ को व्यापारिक सिजनदेखि पुनः सञ्चालनमा ल्याउने योजना बनाइएको भारतीय सञ्चार माध्यमहरूले जनाएका छन्।
लिपुलेक भन्ज्याङ नेपालको सुदूरपश्चिम क्षेत्रसँग जोडिएको संवेदनशील भू-भाग हो, जसलाई लिएर नेपाल, भारत र चीनबिच लामो समयदेखि भू-राजनीतिक चासो रहँदै आएको छ। नेपालले आफ्नो आधिकारिक नक्सामा यस क्षेत्रलाई समेटेपछि यस विषयमा कूटनीतिक बहस पनि हुँदै आएको छ ।नेपालको सार्वभौमिकता र सीमासम्बन्धी मुद्दामा थप बहस उत्पन्न हुन सक्ने देखिएको छ।
गगनचुम्बी हिमालका टाकुराहरूले आकाशलाई छुन खोजे जस्तै, हरेक नेपालीको मनमा आफ्नो भूगोलप्रति एक किसिमको अगाध श्रद्धा र गर्व लुकेको हुन्छ । तर, जब जब सुदूरपश्चिमको त्यो कुना—लिम्पियाधुरा, कालापानी र लिपुलेकको चर्चा चल्छ, तब हरेक नेपालीको छातीमा एउटा चसक्क दुख्ने घाउ बल्झिन्छ । यो केवल नक्साको एउटा टुक्राको कुरा मात्रै होइन, यो त हाम्रो पुर्खाले पसिना र रगतले सिञ्चित गरेको अस्मिताको कुरा हो । आज समय यस्तो मोडमा उभिएको छ, जहाँ हाम्रा दुई विशाल छिमेकीहरूले हाम्रै आँगनको बाटो प्रयोग गरेर हात मिलाउँदै गर्दा, हामी भने आफ्नै दैलोमा उभिएर मौनता साँध्न विवश छौँ।
कोरोनाको विश्वव्यापी महामारी र सीमा क्षेत्रमा देखिएको सैन्य तनावका कारण ६ वर्षअघि देखि ठप्प रहेको यो व्यापारिक मार्गलाई भारतले पुनः सञ्चालनमा ल्याउने तयारी गरेको हो । उत्तराखण्डको पिथौरागढका जिल्ला अधिकारीहरूले त यसको विस्तृत कार्य योजना नै बनाइसकेका छन् । भन्सार विन्दु, मुद्रा सटहीका लागि बैङ्कका शाखा, र सञ्चार सुविधाहरू धमाधम स्थापना गरिँदै छन् ।
तर, प्रश्न उठ्छ— के यो केवल व्यापार मात्र हो ? के यो दुई देशबिचको आर्थिक सम्बन्धको नयाँ कडी मात्र हो ? नेपालको नजरमा यो हाम्रो सार्वभौमिकतामाथि छिमेकीहरूले गरेको एउटा ठुलो उपेक्षा हो । लिपुलेक, जुन नेपालको आधिकारिक नक्सा र संविधानमा समेटिएको भूमि हो, त्यहाँ नेपालको सहमति बिना गरिने कुनै पनि गतिविधिले हाम्रो आत्मसम्मानमा चोट पुराउँछ ।
सुगौली सन्धि र महाकालीको मुहान
यो विवाद आजको मात्र होइन । यसको जरा सन् १८१६ को सुगौली सन्धिमा गएर जोडिन्छ । इतिहासका पानाहरू पल्टाउँदा देखिन्छ कि सुगौली सन्धिले महाकाली नदीलाई नेपाल र भारतको सीमा निर्धारण गरेको थियो । सन्धिअनुसार महाकाली नदीको पूर्वी भूभाग नेपालको हो र पश्चिमी भूभाग भारतको । तर, विवादको चुरो त्यही ‘महाकालीको मुहान’ कहाँ हो भन्नेमा अड्किएको छ ।
नेपालको अटल दाबी छ— महाकाली नदीको वास्तविक मुहान लिम्पियाधुरा हो । त्यसैले लिम्पियाधुराबाट बग्ने नदी नै सीमा नदी हो र त्यसको पूर्वमा पर्ने लिपुलेक र कालापानी पूर्णतः नेपाली भूमि हुन् । तर, भारतले भने कालापानी नजिकै रहेको एउटा सानो खोल्सोलाई काली नदीको मुहान भनेर मान्दै आएको छ, जसले गर्दा ठुलो नेपाली भूभाग उसको नियन्त्रणमा पुगेको छ । सन् १९६२ को भारत–चीन युद्धपछि भारतले रणनीतिक महत्वका कारण कालापानीमा आफ्नो सैनिक अड्डा राखेको थियो, जुन आजसम्म पनि कायमै रहेको छ ।
छिमेकीहरूको हात र नेपालको ‘प्रोस्टेट नोट’
विगतका केही वर्षहरूमा हाम्रा दुई छिमेकी—भारत र चीनले नेपाललाई नै थाहा नदिई लिपुलेकका विषयमा पटक–पटक सम्झौता गरेका छन् । सन् २०१५ मा भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीको चीन भ्रमणका क्रममा लिपुलेकबाट व्यापार विस्तार गर्ने ४१ बुँदे संयुक्त विज्ञप्तिको बुँदा नम्बर २८ ले नेपाललाई ठुलो झड्का दियो । त्यस बेला पनि नेपालले कडा आपत्ति जनाउँदै दुवै देशलाई ‘कूटनीतिक नोट’ पठाएको थियो ।
पछिल्लो समय, गत भदौ ३ गते नयाँ दिल्लीमा चिनियाँ विदेश मन्त्री वाङ यी र भारतीय अधिकारीहरूबिच लिपुलेक, शिपकीला र नाथुला नाकाबाट सीमा व्यापार पुनः सुरु गर्ने सहमति भएपछि यो विवाद पुनः सतहमा आयो । तत्कालीन प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले चीनको तियानजिनमा चिनियाँ राष्ट्रपति सी चिनफिङसँगको भेटमा यस विषयमा कडा आपत्ति जनाउनुभएको थियो । ओलीले स्पष्ट शब्दमा भन्नुभएको थियो, “लिपुलेक नेपालको भूमि हो र भारतसँग भएको यो सम्झौता नेपाललाई स्वीकार्य छैन” । तर, चिनियाँ राष्ट्रपतिको जवाफ कूटनीतिक हिसाबले अलि पन्छिन खोजेको जस्तो देखिन्थ्यो— “हामी सीमा विवादमा पक्ष विपक्ष बन्न चाहँदैनौँ, यो नेपाल र भारतले आपसमा सुल्झाउने विषय हो” ।
केही समय अघि भारत र चीनबीच लिपुलेक भएर गरिने व्यापार सम्झौता हुदै गर्दा बालेनले लेखेको फेसबुक स्टाटस । चीन भ्रमणमा रहेका नेपालका तत्कालिन प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीलाई उनले नेपालको स्वाभिमानमा आंच आउन नदिन र स्पष्ट हुन आग्रह गरेका थिए
नयाँ नेतृत्व र राष्ट्रियताको आशा
यति बेला नेपालको राजनीति एउटा नयाँ मोडमा छ । हालै सम्पन्न निर्वाचनमा झन्डै दुई तिहाइ सिट जितेर राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) ले सरकार गठनको तयारी गरिरहेको छ । काठमाडौँको मेयर हुँदा आफ्नो कार्यकक्षमा ‘ग्रेटर नेपाल’को नक्सा राखेर चर्चामा आएका बालेन्द्र शाह (बालेन) अब प्रधानमन्त्रीको रूपमा चैत १३ गते शपथ लिँदै छन् । रास्वपाको ‘वाचा पत्र २०८२’ मा सीमा विवादलाई केवल भावनामा मात्र सीमित नराखी तथ्य र प्रमाणका आधारमा स्थायी रूपमा टुङ्ग्याउन उच्चस्तरीय कूटनीतिक पहल गर्ने कुरा उल्लेख गरिएको छ ।
यतिखेर सबैको आँखा बालेन शाहमाथि टिकेको छ । के एक राष्ट्रवादी छवि बनाएका युवा प्रधानमन्त्रीले भारत र चीनका शक्तिशाली नेतृत्वसँग आँखामा आँखा जुधाएर हाम्रो माटोको कुरा गर्न सक्लान् ? के ६ वर्षपछि खुल्न लागेको लिपुलेक नाकाको विषयमा नेपालले आफ्नो बलियो उपस्थिति देखाउन सक्ला ? “सुदूर अब दूर नाइँ, झिक्कै झिक्कै माया तम्लाई ” भन्दै चुनावी मैदानमा उत्रिएका बालेन शाहलाई नेपालबाट फुत्किएर छिमेकीको हातमा गएको सुदूरको टुक्राको माया कति छ समयले नै देखाउला ।
लिपुलेक केवल भूगोल होइन, यो त हाम्रो राष्ट्रियताको विषय हो । कैलाश मानसरोवर जाने पवित्र मार्ग र व्यापारको रणनीतिक बिन्दु भएकाले यसको महत्त्व विशाल छ । जब छिमेकीहरूले हाम्रो सार्वभौमिकतालाई बेवास्ता गर्छन्, तब हरेक नेपालीको मनमा एउटा प्रश्न उठ्छ— के हामी सानो देश हौँ भन्दैमा हाम्रा अधिकारहरू ओझेलमा पर्नु पर्ने हो र ? भावनात्मक रूपमा यो विषय जति तनावपूर्ण देखिन्छ त्यति नै हाम्रा सबल पक्षहरू पनि छन छिमेकीसँग सन्तुलित र सुमधुर सम्बन्धका साथ आफ्नो अडान र स्वाभिमान कायम राख्ने सुवर्ण अवसर पनि हो यो।
आजको आवश्यकता भावनामा बहकिनु मात्र होइन, बरु सुगौली सन्धि, ऐतिहासिक नक्सा र प्रमाणहरूका साथ विश्व समुदायमा आफ्नो आवाज बुलन्द पार्नु हो । लिपुलेकको यो घाउ अब निको हुनुपर्छ । हामीले हाम्रा छिमेकीहरूसँग सुमधुर सम्बन्ध चाहन्छौँ, तर त्यो सम्बन्ध हाम्रो आत्मसम्मानको मूल्यमा हुनुहुँदैन ।
भोलिको पुस्ताले हामीलाई सोध्नेछ— ‘जब हाम्रो माटोको सौदा हुँदै थियो, तिमीहरू कहाँ थियौ ?’ त्यसैले आजैबाट तथ्य र प्रमाणको जगमा उभिएर कूटनीतिको नयाँ यात्रा सुरु गर्नुको विकल्प छैन । किनकि, देशको सिमाना नक्सामा मात्र होइन, नागरिकको मुटुमा पनि कोरिएको हुन्छ ।
तपाईँलाई के लाग्छ, नयाँ बन्ने बालेन शाहको नेतृत्वको सरकारले लिपुलेक विवादलाई सधैँका लागि सुल्झाउन कस्तो ठोस र सन्तुलित कदम चाल्नुपर्ला? बालेन शाहलाई सम्पूर्ण नेपाली जनताको शक्ति र साहस मिलोस् , फेरी पनि बधाई र शुभकामना !
मूलतः आख्यानमा कलम चलाउने कृष्णपक्ष थापा कला र साहित्यमा रुचि राख्छन् । यस अनलाइनमा प्रकाशित गैर आख्यान तथा समसामयिक लेखहरुमा अभिव्यक्त विचार उनका निजी हुन ।
